2010

De smaak van de 19de eeuw

31-08-2010

Met het thema van de Open Monumentendag 2010 ‘De smaak van de 19de eeuw’ heeft Monumentenzorg Leeuwarderadeel de keuze gemaakt om op zaterdag 11 september aandacht te schenken aan het tracé van de Noord Friesche Locaal Spoorwegmaatschappij, dat vooral bekend is van het Dockumer Lokaeltsje. Het tijdsbestek waarin de NFLS, zich ontwikkelde was feitelijk gelegen aan het begin van de twintigste eeuw. Echter omstreeks de helft van de 19de eeuw was er al sprake van plannen voor de aanleg van dit voor de noordelijke economie zo belangrijk spoorwegnet.

In de gemeente Leeuwarderadeel zijn nog relatief veel restanten te zien van de NFLS. Van de Brédyk bij Jelsum tot aan de Lege Hearewei in Stiens ligt er nog de rails met de spoorbruggen over de Koarnjumervaart en de Stienservaart. In Stiens bij het zogenaamde ´stationskwartier´ aan de Lutskedyk bevinden zich nog het station, het café-restaurant Spoorzicht, de locomotievenloods en twee personeelswoningen. In Vrouwbuurt en bij Hijum zijn ook nog voormalige stationsgebouwen te zien.

Het programma dat in samenwerking met Dekemastate, Túnmanswente / Martenastate, Documentatiestichting en Monumentenzorg tot stand is gekomen biedt interessante activiteiten, die u naar eigen keuze kunt beleven. De openingstijden zijn van 13:00 uur tot 17:00 uur. Ook zullen die dag de kerken in Jelsum, Britsum en Stiens zijn opengesteld.

Programma Dekemastate op zaterdag 11 en zondag 12 september

· expositie over Mode rond de 19e eeuw
· “kleine proeverij” met kraampjes waar u letterlijk de smaak van de 19e eeuw zal
worden voorgeschoteld, uiteraard met de mogelijkheid om ook producten te kunnen kopen.

Programma Túnmanswente op zaterdag 11 en zondag 12 september

· typisch stationseten met bijvoorbeeld Dokkumer Koffie in de theetuin
· verkoop groenten uit eigen tuin
· verkoop streekproducten in de winkel
· een wandeling in het Koarnjumer Bosk

Programma Stationskwartier Stiens alleen op zaterdag 11 september

Samen met de Documentatiestichting Leeuwarderadeel presenteert Monumentenzorg Leeuwarderadeel in de voormalige NFLS-werkplaats aan de Lutskedyk een tentoonstelling waarin het Dockumer Lokaeltsje centraal staat. Zo zullen er diverse films worden getoond, wordt er een lezing gegeven en is er een tentoonstelling van oude foto’s.

De Open Monumentendag voor zaterdag 11 september, van 13:00 uur tot 17:00 uur, bestaat uit de volgende activiteiten, die u naar eigen keuze kunt beleven:

a Een fietstocht van voormalig station Jelsum naar de NFLS-werkplaats te Stiens
b Een wandeltocht over het spoor van voormalig station Jelsum naar de
NFLS-werkplaats te Stiens
c Een fietstocht van Stiens naar het einde van de verdwenen spoorlijn bij Hijum
d Een fietstocht en een bezoek aan de kerken Jelsum, Britsum en Stiens

Programma a en b beginnen beide in de theetuin van Dekemastate aan de Dekemawei 5. Het geheel van de vermelde tochten treft u op de routebeschrijving aan.

Lees verder

Open Monumentendag 2010

30-06-2010

Zaterdag 11 september a.s. heeft de Open Monumentendag 2010 als thema ‘De smaak van de 19de eeuw’. Samen met Dekemastate Jelsum en Túnmanswente Cornjum zal Monumenten-zorg Leeuwarderadeel aandacht schenken aan het tracé van de voormalige Noord-Friesche Lokaal-Spoorwegmaatschappij en de daarmee samenhangende gebouwen. Ook zullen die dag een aantal kerken in de dorpen zijn opengesteld.

 

De negentiende eeuw kende stormachtige ontwikkelingen, die het aangezicht van Nederland voorgoed zouden veranderen. Met de industriële revolutie verschenen overal in het land civiele werken, zoals spoorwegen, kanalen en bruggen, en industriële gebouwen zoals fabrieken, abattoirs, gemalen en watertorens. Ingenieurs en constructeurs ontwierpen deze gebouwen en maakten daarbij gebruik van nieuwe materialen zoals gietijzer, staal en gewapend beton. Een eeuw met twee gezichten: dat van technologische vernieuwingen van de industriële revolutie enerzijds, en dat van teruggrijpen naar eerdere bouwstijlen anderzijds.

Medio augustus zullen diverse aspecten uit die tijd, waarin onder andere de spoorremise aan de Lutskedyk te Stiens, maar ook een beeld van het leven van toen in een boeiend programma worden gepresenteerd.
De Open Monumentendag is onderdeel van de Europese Open Monumentendagen, de European Heritage Days.

Lees verder

Wat west hat wie*

24-05-2010

Het was een mooie dag: vrijdag de eenentwintigste mei. De zon scheen en tegen de strak blauwe hemel priemde de Sint Vitustoren stoer, vlaggend boven de nog voorjaarsgroene bomenkrans uit. Deze dag was het de apotheose van de afgelopen restauratie van de toren en de luidklokken. Monumentenzorg Leeuwarderadeel, die vanaf de aanvang de restauratie had begeleid, als opmaat naar de officiële overname van de gemeente Leeuwarderadeel, wilde het eeuwenoude monument die aandacht geven, die het verdiende. Al lange tijd waren de inwoners verstoken geweest van het luiden van de klokken en bijna een half jaar stond de zo gezichtsbepalende toren in de somber, ogende steigers.

Het was drie uur dat de friestalige band ‘Mariusz en de Muzikanten’ begon te spelen op het podium aan de Pieter Jellessingel. Als in een amfitheater bevolkte het zomers geklede publiek de lommerrijke terp tegenover het Sint Vitushus. En ineens was daar het bronzen geluid van de Mariaklok gevolgd door het magnifieke beiaard ‘de Pfalz’, dat met de vrolijke tonen van het carillon aanzwellend vanaf de Langebuorren naderde. Op dat moment was het muzikale festijn in handen van de twee oud Stiensers: de bandleider Marius de Boer met zijn folk-achtig repertoire en de beiaardier Auke de Boer, die opeenvolgend een aantal toepasselijke hymnen ten gehore bracht, waarvan het geheel overging in een geheel eigen improvisatie.

        

Het was verteller Ate Brinksma die met welluidend stemgeluid de allegorische klucht ‘Waarin pastoor Eco Eckius dominee werd’ voordroeg. Een tiental vrijwilligers uitgedost in historische kledij gaf geestdritig gestalte aan de tijd van weleer. In het jaar 1567 vluchtte de pastoor, om op voorspraak van de gezagsgetrouwe Hero van Burmania als dominee weer terug te keren in de hervormde gemeenschap van Stiens. Het talrijke publiek, dat nagenoeg deelgenoot was van dit spektakel, genoot zichtbaar en regelmatig weerklonk zeer gemeend applaus.

        

Het was uiteindelijk hoofdrolspeler, dominee G. Wessels die na zijn metamorfose van Eco Eckius naar het heden de aanwezigen uitnodigde de Sint Vituskerk in te komen, alwaar het officiële deel van de festiviteiten plaatsvond. Na zijn inleiding kreeg burgemeester E. ter Keurs het woord. In een proclamatie verklaarde hij de restauratie als beëindigd, waarna de voorzitter van Monumentenzorg, de heer G. van der Meulen, sprak. Verhalend over de huidige situatie, waarin duidelijk werd, dat de restauratie nog niet geheel ten einde was, eindigde hij met het aanbieden van een fraai, handgeschilderd predikantenbord waarop alle predikanten stonden vermeld vanaf de 16de eeuw tot heden. Aan de verraste voorzitter van de Kerkrentmeesters van de Protestantse Gemeente Stiens, de heer H. Leicht, was het de eer gegund het bord te mogen onthullen. Op initiatief van koster Buisman en de voorzitter van SML kregen beide kunstig, handgeschilderde panelen een bijkans symbolische plaats: de scheidingsmuur van toren en kerk.

Zie onderstaande link voor de verfilmde reportage:

http://www.youtube.com/watch?v=wnS10d9ns6M

Lees verder

Viering voltooiing restauratie Sint Vitustoren

16-05-2010

Op vrijdag 21 mei a.s. vieren we met elkaar de voltooiing van de restauratie van de Sint Vitustoren. De festiviteiten beginnen om drie uur 's middags en duren tot ongeveer vijf uur. Het plein bij het Sint Vitushûs is de plaats waar het festijn wordt gehouden. Uiteraard is iedereen van harte welkom om te komen kijken en te genieten van de muziek, de voordracht en het klokgelui. Deelnemers zijn o.a. het grootste reizende carillon van de wereld, de Pfalz. Deze beiaard is beschikbaar gesteld door de heer E.J. Raatjes te Soest en wordt bespeeld door de heer Auke de Boer uit Kollumerzwaag. Hij is de stadsbeiaardier van de stad Groningen. Daarnaast is er de bekende Friese band 'Mariusz en de Muzikanten'. Voor het officiële gedeelte wordt er een kort toneelstuk opgevoerd over de korte felle godsdienststrijd in Stiens die woedde in de zeventiende eeuw.

Lees verder

Over klokken en feesten

03-05-2010

Eerder meldde Monumentenzorg Leeuwarderdeel al het terugplaatsen van de één van de luidklokken op 12 april jongstleden. Afgelopen week werd het verloop van de gehele restauratie van de Sint Vitus toren beschreven. De lezer is misschien opgevallen, dat er met betrekking tot de kwaliteit van het klokluiden van enige terughoudendheid sprake was.

Welnu, dinsdagmiddag 27 april is het vermoeden bewaarheid. De mensen van de Koninklijke Eijsbouts uit Asten, waar de kleinste klok is gerestaureerd, constateerden bij hun metingen, dat de zogenaamde eigenfrequentie van de toren dichtbij de luidfrequentie van de grootste klok ligt. Datzelfde geldt in mindere mate voor de middelgrote klok. Het gevolg hiervan is dat de toren, zeker bij veelvuldig luiden van de deze klok, ernstige schade kan oplopen. Om niet teveel in technische details te treden, zal het voorbeeld van het commando ‘peloton, uit de pas’ bij het naderen van een brug, vaag herinneringen uit de militaire dienst oproepen. Eén en ander betekent, dat de grote klok voorlopig niet met de klepel zal worden geluid.

Toch zullen de inwoners niet geheel verstoken blijven van het geluid van de klokken. De kleinste klok zal zondagmorgen trouw haar bronzen stem laten horen. En de grote klok zal desondanks de uren met de hamer slaan. In ieder geval blijft vrijdag 21 mei aanstaande de feestelijke beëindiging van de restauratie van de Sint Vitustoren bestaan. Om drie uur kan iedereen genieten van een muzikaal festijn met medewerking van de bekende Friese popgroep ‘Mariusz en de Muzikanten’ tezamen met de beiaard ‘De Palz’, De beiaard zal worden bespeeld door Auke de Boer, stadsbeiaardier van de stad Groningen. In dit verband is het misschien aardig te weten, dat zowel Marius de Boer als Auke de Boer beide woonachtig zijn geweest in Stiens. Voorafgaand aan het officiële deel zal men getuige kunnen zijn van een vermakelijke reprise over een plaatselijke, zeventiende eeuwse godsdienststrijd, waar bij zelfs de Sint Vituskerk het decor is geweest.

Lees verder

Organisatie festiviteit Sint Vitustoren

03-05-2010

Er was één geluid, dat al het gedruis van het drukke leven steeds weer overstemde, en dat, hoe bont dooreenklinkend, toch nooit verward, alles tijdelijk ophief in een sfeer van orde : de klokken. De klokken waren in het dagelijks leven als waarschuwende goede geesten, die met bekende stem dan rouw, dan blijdschap, dan rust, dan onrust kondigden, dan opriepen, dan vermaanden. Men kende hen bij gemeenzame namen : de dikke Jacqueline, klokke Roelant ; men wist de betekenis van klepppen of luiden. Men was ondanks het overmatig klokgelui niet verstompt voor de klank

Uit: ‘Dispereert niet deel I’ van A. en H. Algra

Mei 2010 is het de bedoeling dat na een grondige restauratie de Sint Vitustoren de klokken en de toren officieel in gebruik worden genomen. Om de ingebruikname een feestelijk tintje te geven, wil de Stichting Monumentenzorg Leeuwarderadeel een speciaal soort recital organiseren. Gedachtig aan een muzikaal festijn in het centrum van de Italiaanse stad Urbino, waar op het Piazza Duca Federica een popband zijn kwaliteit ten gehore bracht, plots van slag leek te geraken vanwege het imponerende, bronzen klokgelui van de vele kerken tijdens het vesper en zich evenwel allengs improviserend wist aan te passen, heeft SML iets soortgelijks voor ogen.

De plaats van handeling is uiteraard nabij de Sint Vituskerk. Ten tijde van dit evenement zal hiertoe de ten zuiden van de Sint Vituskerk gelegen Piter Jellessingel tussen de Langebuorren en de Kakewei met dranghekken moeten zijn afgesloten.

Lees verder

Het einde van de restauratie

03-05-2010

Midden september vorig jaar werd een begin gemaakt met het opbouwen van de steigers.
In de derde week van april van dit jaar zijn ze weer afgebroken. Een half jaar ligt er tussen. Daarvan is er meer dan twee maanden, door de invallende en lang durende winter, niet gewerkt aan het voeg- en herstelwerk van de buitenmuren. Met het opnieuw monteren van de klokken voorzien van nieuwe rechte luidassen, is het restauratiewerk gedaan. De keuze voor een ophanging aan rechte luidassen is trouwens nog best spannend. De toren heeft bij het luiden meer te verduren dan bij de krukassen waar hiervoor de klokken aan hingen.
Maar het geluid van de klokken zal helderder zijn en rechte assen zijn oorspronkelijk ook toegepast. De aarzeling voor deze keuze blijkt uit het feit dat volgens bij het project betrokken deskundigen van Koninklijke Eijsbouts –klokkengieters, de trillingsfrequentie van twee van de klokken in de buurt ligt van de frequentie van het torenlichaam. Nadere metingen moeten uitwijzen of er een oplossing is voor dit probleem. Omdat anders het gehele stenen torenlichaam kan bezwijken, simpel door het luiden van de klokken.

Aan de buitenzijde kan iedereen de grote iets lichtere muurvlakken zien waar herstel van het voegwerk heeft plaatsgevonden. Oude voegen herstellen is een nauwkeurig werkje.
De bestaande voegen moeten minstens drie centimeter diep worden uitgekapt om de nieuwe mortel een goed houvast te bieden, de samenstelling van de mortel moet in aanzicht in overeenstemming zijn met de oude schelpkalkmortel en in evenwicht zijn met de hardheid van de oude kloostermoppen. En tenslotte moet de mortel overal goed stevig in de voegen worden gebracht om het metselwerk weer voor jaren weerbaar te maken tegen de weersinvloeden. Om een goed resultaat te bereiken kan de voeger geen drijfnatte muren of vorst gebruiken.

De grote met leien bedekte dakvlakken zagen er vanaf de grond nog wel redelijk goed uit. Maar van dichtbij bleken er enkele gaten in het dakbeschot te zitten, enkele kapotte leien en veel losliggend of verdwenen lood. Nauwelijks zichtbaar van beneden zijn de 14 klimhaken die aan beide zijden over het dakvlak verspreid zijn aangebracht. Bedoeld om monumentenwacht en leidekkers een veilig houvast te bieden bij controle en werk.

Het grote gietijzeren kruis met de - nu weer – goudglanzende haan heeft een schilderbeurt gehad. Evenals de wijzerplaten die opnieuw zijn voorzien van een glanzende blauwe kleur en goudbedekte cijfers en wijzers. Als u toevallig een goudglimmend stukje in uw tuin of op de stoep vindt, weet dan dat het afkomstig is van de schilder die de wijzerplaten weer zo mooi heeft gemaakt. Tijdens het werken gedurende een harde wind waaiden de vliesdunne gouden velletjes de man wel eens in stukjes uit de handen. ’t Is maar dat u het weet. Overigens is de wijzerplaat aan de zijde van de Langebuorren versierd met leeuwen en het opschrift:

Watzo van Burmania Colonel .. ende Kerck voogd te Stiens.1681.

Watzo van Burmania werd geboren in 1632 in Stiens. Als volwassene trad hij in militaire dienst, klom op tot de rang van kolonel in 1771 en voerde het commando over een infanterieregiment met zijn naam van 1672 tot 1674. Hij is in 1691 overleden op zee.

Het slingeruurwerk is 25 jaar nadat de 27 jarige wetenschapper Christiaan Huygens in 1656 patent op dit principe van tijdmeting had gekregen, door de kerkvoogdij van Stiens geplaatst. Samen met de wijzerplaat aan de zijde van de hoofdstraat van het dorp. Pas in 1851 heeft het kerkbestuur ook aan de noordzijde een wijzerplaat laten plaatsen.

Zowel de klokophanging als de zware klokkenstoelen zijn verstevigd en verbeterd bij de restauratie. Bovendien hangen de klokken nu weer op een en dezelfde hoogte.

Dat was niet het enige houtwerk dat gerestaureerd moest worden. Een tegenvaller was de grote, hoge kapconstructie, die veel minder sterk en stabiel bleek te zijn dan in eerste instantie was geconstateerd. Dat heeft de restauratietijd met ongeveer een maand verlengd. Maar omdat het binnenwerk was, hadden de restaurateurs weinig last van het weer.

Alhoewel de restauratie in tijd en geld meer heeft gekost dan eerst was voorzien, kunnen we heel tevreden zijn met het resultaat. Er is met veel inzet en vakmanschap gewerkt door timmerlieden, metselaars, voegers, leidekkers, schilders, klokkenmakers, elektriciens en bliksemafleider-installateurs. En ook Cees Buisman is de lucht in gegaan om kruis en haan van en op de toren te halen en te plaatsen. Maar nu geluidstrillingen nog. Daar hoort u nog wel nader van.

Het weerhoudt ons niet van een klein feestje. Vergeet niet om op 21 mei om een uur of drie naar de P.J. Singel te komen. Daar willen we dan alle gulle gevers en werkers, bestuurders en adviseurs van dit karwei en alle andere belangstellenden bedanken voor de steun en de belangstelling, zoals al eerder werd bericht. Met klokgelui, belgerinkel, Mariusz en muzikanten en nog zo wat meer. Houdt de verdere berichten hierover in de gaten.

Lees verder

Klokken Sint-Vitus toren

02-04-2010

Op donderdag 15 april luiden de klokken weer in de Sint-Vitus toren.

De restauratie van de Sint-Vitus toren nadert zijn einde. Maandenlang stond de toren in de steigers en kon men als voorbijganger het kloppen, boren en timmeren van de werklui horen. Tijdens de strenge vorst lag het werk soms gedwongen stil. Begin maart echter waren de leidekkers weer te zien op het zadeldak.
Als onderdeel van de totale restauratie is de oude eikenhouten klokkenstoelconstructie gerepareerd en zijn de luidassen vervangen. De drie klokken zijn voorzien van nieuwe smeedijzeren klepels en van nieuwe elektronisch gestuurde luidapparaten, kompleet met motor en thermische beveiliging.

Op vrijdagmorgen 18 september 2009 is de kleinste en de oudste van de drie klokken uit het westelijk galmgat van de toren gehesen en naar de werkplaats van de Koninklijke Eijsbouts in Asten gebracht voor reparatie. De uitgesleten slagvlakken zijn gelast en bijgewerkt. Op dinsdag 6 april zal de kleine Madonnaklok, gegoten in 1381,met behulp van een torenkraan weer op haar plaats gebracht worden. Het nodige hijswerk zal rond 9.15 uur aan de voet van de toren beginnen.

Zoals eeuwen en eeuwen achtereen zullen na maanden van stilte de drie oude klokken weer hun bekende bronzen klanken laten galmen over dorpen en land.

Van de plaatsing van de klok is een filmpje gemaakt. Zie hiertoe onderstaande link:

http://www.youtube.com/watch?v=qoFPt7om4kE

Even een blik vooruit.

Op vrijdag 21 mei gaan we de voltooiing van de restauratie feestelijk vieren. De festiviteiten zullen vanaf 15.00 uur plaatsvinden rond de toren. Voor dit festijn zal de grootste reizende beiaard ter wereld ‘De Pfalz’ naar Stiens komen en is voor deze gelegenheid beschikbaar gesteld door de heer E.J. Raatjes uit Soest. Het beiaard zal worden bespeeld door de stadsbeiaardier van Groningen, de heer Auke de Boer uit Kollumerzwaag. Ook zal de bekende Friese band ‘Mariusz en de Muzikanten’ een bijdrage leveren aan dit wel zeer bijzondere evenement.

Lees verder